Japonııa – jemqorlyqty júgendegen memleket

Japon tanymynda jemqorlyq las is jáne irip-shirýdi bildiredi

Sıntoızm jáne býddızm fılosofııasy boıynsha, adam taza bo­lyp týady, eger ol las nár­se­men aınalyssa onyń jany lastana­dy. Japon tilinde jem­qor­lyq uǵymy «oshıoký» – las is degen qos ıeroglıfti sózben beı­nelenýi osydan bolsa kerek. So­ny­men qatar «oshıokýmen» qatar qol­danylatyn «fýhaı» degen sóz bar. Bundaǵy «fý» ıeroglıfi irip-shirýdi bildiredi. «Seıdjıno fý­­haı» – saıasattaǵy jemqorlyq, tý­ra maǵynasy – «saıasattaǵy irip-shirý». Irip-shirýden ada ja­pon qoǵamy jemqorlyqpen qa­laı kúresedi eken? Endi soǵan toq­talaıyq.

Japonııada jemqorlyqpen kúresýden góri onyń aldyn alý sharalary arnaıy qurylǵan júıege sáıkes júrgiziledi. Jem­qor­lyq pen paraqorlyqtyń al­­dyn alý «Laýazymdy tul­ǵa­lar­dy saılaý týraly» (1950), «Par­lament týraly» (1950), «Saıası qorlardyń ju­my­­syn retteý týraly» (1948), «Mem­­­­lekettik qyzmetkerler tý­ra­­ly» ( 1948), «Jergilikti ózin-ózi basqarý týraly» (1947) t.b. zań­­­dar aıasynda atqarylady. Atal­­­ǵan zańdar qabyldanǵan kún­nen bastap kúshi joıylmaýymen qun­­­dy.

Keıbir elderge tán «memleket qar­jysyn iri kólemde jymqyrý isi» Japonııada joq. Jalpy Japo­nııada jemqorlyq nege jap­paı taramaǵan desek, onyń bir­ne­she basty sebepteri bar:

 Japon halqy bala tárbıesinde ejelgi ádebı shyǵarmalarda ja­zylǵan danalyq qaǵıdalaryn, sa­mý­raıdyń býshıdo ar-ojdan kodeksin negizge alady. Iаǵnı bótenniń múlkine qol suqpaý, ıesiz zatty menshiktemeý, árbir jan­dy nárseniń tirshilik etýge qu­qy bar ekenin bilý, ata-anany jáne úlkenderdi qurmetteý, t.b.

Japon qoǵamynda «ózim úshin emes, ujym úshin, barsha japon qoǵamy úshin eńbek etý» degen túsinik bar. Buny ujymdyq sana­nyń jetilýi dep túsingen jón. Ár japon azamaty ózi qyz­met etetin mekeme úshin baryn salady, ujym ortaq jetistikke jetýi úshin kúsh-qýatyn aıamaı eńbek etedi. «Barsha japonnyń jarqyn bolashaǵy úshin birlese eńbek eteıik» degen urandy Kúnshyǵys eliniń azamattary áli kúnge tý etip ustaıdy.

Japonııada basshyny qur­met­teý uǵymy bala jastan boı­ǵa sińgen qasıet. Japon tilin­de úlkendi, bastyqty syılaý reń­kin kórsetetin sózder bar (bas­shy­ǵa qarata sóılegende osyn­daı sózderdi qoldanady). Bó­lim basshysy, basqarma basshy­sy, mekeme basshysy dep saty­lap joǵarylaı beretin bas­qa­rý­shy tulǵalarǵa sonkeıgo ka­te­go­rııa­syn­daǵy qurmetteý raı­yn­daǵy sóz­der paıdalanylady. Al basshy adamgershilik, ynsap, syı­las­tyq prınsıpterinen attap ót­­peýge tıis.

«Vahteri» men basshysy teń qoǵam

Japonııada kez kelgen mekemede basshy ujymdy bas­qa­ra otyryp qarama­ǵyn­daǵy adam­darmen teń dárejede áreket etedi. Má­selen tazalyq kúninde ózge qyzmet­ker­lermen birge keńse aýlasyn tazalaıdy. Bu­ny bedeldiń tómendeýi dep sanamaıdy. Ka­pı­talıstik el bola tura turǵyndardyń qyz­metine, ma­terıaldyq jaǵdaıyna qara­mas­­tan teń dárejede ekenin kez kelgen sıtýa­sııa­dan baıqaımyz. Máselen bizdiń mekemeler­de «vahter» degen kilt saqtaýshy jáne kúzet­shi qyzmetindegi adam bar ǵoı. Olardyń «vah­terine» deı­in sýdaı jańa avtokólik minip jú­redi jáne demalys kezinde qala­ǵan memleketke saıahattaýǵa múm­kindigi bar. Keıbir damýshy elderdiń azamattarynyń sana­syna ábden sińgen «joǵary ja­laqy alatyn bastyq qana shal­qyp ómir súredi, tómengi sanat­ta­ǵylar kúndelikti shaı-pulyna jalaqysyn jetkizip alsa jaraıdy» degen túsinik bul elde joq.

Japon menedjerleri, kompanııa basshylary kógaldandyrý ak­sııalaryna da qarapaıym aza­mat­­tarmen birge belsene at­sa­ly­sady. Osydan birneshe jyl bu­ryn Almatydaǵy japon kom­pa­nııalarynyń basshylarymen bir­ge bir top stýdent «Tańbaly» shat­qalyna barǵan edik. Sonda ja­pondar qoldaryna dorba alyp, buta-butanyń arasyndaǵy al­dyńǵy týrısterden qalǵan qa­ǵaz qaldyqtaryn, plastık bó­tel­kelerdi tergenine kýá boldyq. Bul taýda jaı ǵana qydyrý emes, «Tabıǵatty taza ustaıyq» degen aksııa ekenin sonda baryp bildik. О́ıtkeni bizde joǵary sanattaǵy qyzmetkerlerdiń el qatarly taýdaǵy qoqysty tazalaǵanyn buryn kórmegenbiz.

Sheneýnikter qoǵamdyq kólikpen júredi

Sondaı-aq Osakada jergi­lik­ti depýtatpen birge bastaý­ysh mektepke kezdesýge bar­ǵa­nym bar. Depýtat stansııadan óz kó­li­gimen qarsy alyp, jer­gi- l­ik­ti mektepterdiń birine apardy. Mektep aýlasyna kirgende eshkim bizdi qarsy alǵan joq. О́ıtkeni tańǵy sabaq ýaqyty bo­latyn. Mektepke kirgende «de­pýtat Mıoýkaı Kadzýhıra kel­di» dep, qyzyl kilem tósep, qur­daı jorǵalaǵan muǵalimderdi kór­medik. Árqaısysy synyptarda dáristerin ótkizýde. Oqýshy­lar­men kezdesý keshinde de «depýtat myrza» dep jalbaqtaǵan mektep qyzmetkerin baıqamadyq. О́ıtkeni munda depýtattar saı­lan­ǵan aımaqtaǵy mektep, aýrýha­na, t.b. nysandarǵa aptasyna bir-eki ret mindetti túrde baryp, ju­mys jaǵdaıyn kórip qaıtady eken. Sondaı-aq depýtattar men mem­­lekettik qyzmetkerler, tipti jo­ǵary dárejeli sheneýnikterge deıin el qatarly qoǵamdyq kólikpen júredi. Tokıodaǵy depýtattar prefektýralardy aralaý úshin issaparǵa shyqqanda jalpaq jurtpen birge shınkansen nemese denshıa elektr poıyzyna minedi. Nóker ertpeıdi. О́ıtkeni bul elde basqaǵa belgili qylmys túr­leri joq.

Ádiletti kadr saıasaty

Japonııada sheneýnikterdiń jeke bıznespen aınalysýyna tyıym salynǵan. Bundaı zań ta­laı elde bar, árıne. Biraq Japo­nııada zańǵa bári baǵynady. Jaq­sy turmys úshin jasyrynyp «saýda jasap» júrgen sheneýnikti tappaısyz. О́ıtkeni úkimet bel­gilegen jalaqy qalypty ómir súrý úshin jetkilikti sanalady. Japonııada memlekettik jáne mýnısıpaldyq qyzmetkerdiń basshy bola júrip, keńesshi, kompanııa keńesiniń múshesi, jeke kom­panııa ıesi, t.b. jumystardy qatar atqarýyna zańmen tyıym salynǵan. Jasy jetip, qyz­met­ten ketken sheneýniktiń eki jyl ishinde ózi basqarǵan sala­daǵy kommersııalyq fırmada qyzmet atqarýyna bolmaıdy. «Qyzmetkerler isi jónin­de­gi keńes» sheneýnikten ózi qyz­met atqaratyn salada qandaı aksııa­lar­ǵa ıelik etetini týraly esep be­rýdi talap ete alady.

Sondaı-aq Japonııada sheneý­nik­terdiń qosymsha aqyǵa nemese syıaqyǵa janama qyzmet isteý­ine bolmaıdy. Bul elde saı­­laý aldy kompanııalaryn qar­jylandyrý isi qatań baqy­la­nady. Sheneýnikke bir máseleni she­shý úshin «para berý» eshbir ja­pon­nyń oıyna da kelmeıdi. О́ıtk­eni bunda barlyǵy júıeli, jaý­apty mekemeler belgilengen min­detterdi zańǵa sáıkes oryndaıdy.

Japonııadaǵy 1907 jylǵy «Qylmystyq kodekstiń» (1995 jyly redaksııalanǵan) 25 baby paraqorlyq pen qyzmet babyn asyra paıdalanýǵa arnalǵan. Bul qujat boıynsha «para aldy» degen jalǵan aıyptaýdy jáne para berýdi para alýmen birdeı zań buzý­shylyq dep tanıdy. Para bergender de, al­ǵandar da qatań jazaǵa kesiledi, ıaǵnı úsh jyl­dyq aıdaýǵa jiberiledi nemese aqshalaı aıyppul tóleıdi. Paraqorlyq týraly jalǵan aqparat bergender úsh aıdan on jylǵa deıin sottalady.

Japonııada 2000 jyldyń qarasha aıynda jemqorlyq áreketi úshin qylmystyq jazaǵa tartýdy kózdeıtin arnaıy zań qabyldandy. Jańa zańǵa sáıkes jemqor dep tanylǵan tulǵa bir jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyry­lady nemese 2,5 mln ıen aıyp­pul tóleıdi.

Japonııada mınıstrler ka­bı­neti múshe­le­riniń, olardyń ot­basy músheleriniń, mı­nıstr­ler orynbasarlarynyń, parla­ment de­pýtattarynyń, gýber­na­tor­lardyń dúnıe-múlki týra­ly dek­larasııa tapsyrýdy min­det­teı­tin qoǵamdyq baqylaý júıesi qurylǵan. Japonııadaǵy ádiletti kadr saıasatyn júrgizý jáne qyz­metkerlerdiń quqyqtaryn qor­ǵaý «Qyzmetker isi jónindegi ke­ńeske» júktelgen.

Bul elde zań júzinde saıası qyz­metker­ler­diń etıka másele­sine de úlken kóńil bó­lin­gen. «Par­lament týraly» zań­da «Saıa­sı etıka» týraly bó­lim bar. Depýtattar ádep ere­je­le­ri men saıası etıka baǵ­dar­la­ma­syn qatań ustanýǵa min­detti. Arnaıy qurylǵan komıs­sııa­lar sheneýnikterdiń etıkany saq­taý dárejesin tekserip tu­rady.

2000 jyldyń sáýir aıy­nan bastap «Mem­le­kettik qyz­met­kerlerdiń etıkasy týral­y» zań kúshine endi. Bul zańǵa sáıkes, ádep buzǵan memlekettik qyz­metker ákimshilik jazaǵa tar­tylady. Sondaı-aq osy zańǵa sáıkes sheneýnikterdiń syı­lyq alý­yna da shekteý qoıyl­ǵan. Bó­lim bastyǵynyń kómek­shi­si men odan joǵary qyz­met­kerler ár úsh aı saıyn mınıstrlik bas­shysyna nemese bas­qarmaǵa qabyldanǵan árbir 5 myń ıen (jáne odan da joǵary) kó­lemdegi syılyqtar týraly esep berýi tıis. Joǵary dárejeli she­neý­nik­ter basshylyqqa ótken jyl­da­ǵy kiris týraly esep beredi. Bul iste «Etıkalyq tekserýler jónindegi komıtet» belsendi ról atqarady. Atal­ǵan komıtet tekserý júrgizip, jaza taǵaı­yndaý quqyna ıe.

2001 jylǵy «Aqparattyń ashyq­tyǵy týraly» zańǵa sáı­kes azamattar úkimettegi res­mı aq­pa­rattarǵa qol jetkize alady. Reseı­diń joǵary ekono­mı­­kalyq mektebiniń sybaılas jem­­qorlyqqa qarsy saıasat zert­ha­­nasynyń málimeti boıynsha, soń­ǵy jyldary júrgizilgen aza­mattardyń jemqorlyqpen bet­pe-bet kelýi halyqaralyq ın­dek­sinde Japonııa men AQSh eń tómengi satydan kóringen, ıaǵnı jemqorlyqtan eń taza el bolǵan.

Tokıo meri ne úshin qyzmetinen ketti?

О́tken jylǵy shilde aıynda Tokıo­nyń gýbernatory Ioıchı Masýdzoenyń basy «jemqorlyq daýyna» qaldy. Ony jurt saıajaıyna bir ret qyzmettik kóligin minip barǵany úshin «jemqor» dep aıyptaǵan. Qyzmetinen keterde ol adal túrde jumys kúnin tolyq aıaqtap baryp, kabınetinen shyqqan.

Ioıchı Masýdzoege sondaı-aq qor esebinen kallıgrafııa sabaǵy úshin jibek kıim satyp aldy degen jala jabyldy. Baspasózde ózi týraly synı maqala jarııalanǵannan keı­in Masýdzoe jalaqysyn túgel qaı­tarýǵa ýáde berip, qyrkúıek aıy­na deıin ornynda otyrýdy su­raǵan. Biraq óz atyna 31 myń aryz tús­kenin bilgen soń, qyz­me­tinen ketken kóri­nedi.

Japonııada qyzmetten bosa­ǵan­­darǵa bel­gili bir mólsher­de tólemaqy tólenetin tár­tip bar. «Asahıdiń» jazýynsha, Ioıchı Masýdzoe jumystan bosaǵanda 68 mln ıen (650 myń dollar) tó­lem­aqy alǵan. Odan burynǵy Tokıo meri saıası naýqanǵa paı­da­laný maqsatynda 500 myń dol­lar qarjyny resmı túrde tir­kemegeni úshin qyzmetinen bo­sa­ǵan edi.

Japonııada saılaýaldy naý­qanynda kompanııalardan, jer­gi­likti ózin-ózi basqarý organdarynan, t.b. aqsha alýǵa bolmaıdy. Zań buzǵandar kelesi saılaýǵa qatysa almaıdy.

 

Sharafat JYLQYBAEVA,

japontanýshy